Книга «Я/Мы Эміграцыя»: опыт миграции в Польше от белоруски
25-гадовая настаўніца польскай і, з нядаўніх часоў, сістэмны інжынер у EPAM Дар’я выпусціла кніжку пра «калектыўны» досвед міграцыі. Яна так і называецца — «Я/Мы Эміграцыя», і там расказваецца пра ўсё, што добра вядома рэлаканту.
Dzik пагутарыў з дзяўчынай для рубрыкі і даведаўся, што падштурхнула яе да напісання кніжкі (ну і яшчэ чаму айцішнікі самыя дысцыплінаваныя вучні па польскаму).
🟣 Як аўтарка пераехала ў Польшчу
Дар’я пераехала ў Польшчу ў 18 гадоў — цяпер ёй 25. Кажа, бацькі сказалі ёй у 11 класе, што трэба «нешта рабіць» (гэта значыць, пераязджаць за мяжу). На што дзяўчына адказала — «давайце ў Чэхію».
Чаму туды? Бо краіна падавалася «ментальна блізкай». Але потым аказалася, што рэпетытар па чэшскай у яе родным Магілёве «вельмі дарагі». План перайгралі: замест Чэхіі вырашылі ехаць у Польшчу — таксама краіну непадалёк з даволі простай для беларусаў мовай.
Так што апошні год у школе Дар’я хадзіла ў мясцовы «Польскі дом». «Прыходзіш, а там па ўсіх сценах развешана, што ”мувімы толькі па-польску”», — згадвае яна.
Пасля 8-9 месяцаў такога апускання ў мову дзяўчына здала экзамен на В2 і прыгатавалася да пераезду.
Але аказалася, што здаць экзамен і сапраўды валодаць мовай — дзве вялікія розніцы. Першы час Дар’я пакутавала з разуменнем, што ёй кажуць па-польску. «Памятаю, калі толькі пачала вучыцца ва ўніверсітэце, да мяне падкатваў хлопчык-паляк. Аднак ён шапялявіў і картавіў, і я адразу сказала, што без шансаў, я яго не разумею», — сазнаецца Дар’я.
Спачатку беларуска паступіла ў люблінскі ўніверсітэт імя Складоўскай-Кюры на паліталогію — па конкурсе для іншаземцаў без польскіх каранёў, якія хочуць вучыцца бясплатна. Потым перавялася ў Познань па праграме мабільнасці студэнтаў «Мост» і праз нейкі час зноў вярнулася ў Люблін, каб скончыць адукацыю. Так з тых часоў тут і жыве, здала польскую на С2 і нават размаўляе амаль без акцэнту.
🟣 Як пачала выкладаць польскую
Ужо шэсць гадоў Дар’я займаецца прыватнай практыкай: выкладае польскую мову як замежную. «Мне вельмі хацелася гэта рабіць. Нават калі б мне давялося жыць у каробцы пад мостам, я б усё роўна выкладала мовы, — кажа яна. — Пачалося з таго, што на пачатку 2020-га я пазнаёмілася ў аўтобусе да Познані з жанчынай, якая сказала, што ў яе ўжо ёсць настаўніца польскай. Аднак яна пачула, як я размаўляю, і хоча, каб я стала ёй выкладаць.
А я раней ужо выкладала рускую як замежную для палякаў. У дадатак у мяне ўжо былі за плячыма розныя курсы і кнігі, як выкладаць мову, і таму я пагадзілася. Сказала: “Давайце я паспрабую за сімвалічную суму. Калі спадабаецца, пойдзем далей”.
І вось з гэтага ўсё і пачалося. У Познані я пайшла вучыцца на настаўніцу, і ў мяне з’явілася шмат студэнтаў. Вельмі класна атрымалася. Аказалася, трэба было, толькі каб нехта ў мяне паверыў».
Суразмоўца кажа, што сярод яе вучняў хапае айцішнікаў. Прычым яна хваліць іх за дысцыпліну і арганізаваны падыход да навучання: «Так, айцішнікі не заўсёды матываваныя вывучаць польскую, бо збольшага працуюць на ангельскай. Але калі яны ўсё ж даходзяць да заняткаў, то зробяць усё “па палічках”: раздрукуюць, падкрэсляць, раскладуць па файліках. У іх заўсёды парадак, яны такія — “калі я ўжо прыйшоў сюды вучыцца, то я буду вучыцца”. Вельмі файна».
Ну і з нядаўніх часоў Дар’я таксама можа называцца айцішніцай — прыкладна тры месяцы таму яна ўладкавалася ў EPAM як Junior System Engineer. Як? Проста вырашыла ў адзін момант, што было б добра «увайсці ў айці». Тым больш што ў яе ўжо быў невялікі досвед працы QA (у 2022-м працавала над праектам па стварэнню падручніка ў электронным фармаце).
Недзе год шукала першую працу ў расслабленым фармаце — і цяпер працуе «на этаце». Нават жартуе, што ўсім фрылансерам варта спрабаваць хоць раз у жыцці працу «ў штаце». Кажа, гэта вельмі расслабляе.
Напрыклад, нейкі час Дар’я думала запусціць сваю школу польскага і нават наняла супрацоўнікаў. Аднак сутыкнулася з вялікай колькасцю адказнасці і працы. А вось на UoP усё аказалася проста — прыходзіш у 8, сыходзіш у 17.00, і пасля ў цябе нават ё некалькі часоў на прыватную практыку па выкладанню польскага.
🟣 Што дапамагло Дар’е асімілявацца ў новай краіне, куды яна пераехала адразу пасля школы, чытай, падлеткам?
Як кажа сама дзяўчына, у яе проста не было асаблівага выбару: у 2018-м у Польшчы не было так багата рускамоўных мігрантаў. Баішся-не баішся, а размаўляць па-польску трэба.
«Калі ты хацела пастрыгчы кончыкі валасоў, то табе трэба было сказаць гэта на ламанай польскай. Калі трэба было адрамантаваць разетку, прыходзілася вучыць назвы тэрмінаў, — успамінае Дар’я. — Прычым не заўсёды размаўляеш з маладым чалавекам, каго лягчэй зразумець. Часам гэта старэйшы пан, які прыходзіць і нешта там сабе бубніць пад нос, а табе яшчэ трэба яму паясніць, што патрабуецца зрабіць».
Дапамагала моўная практыка ва ўніверсітэце (вакол Дар’і збольшага былі толькі польскія студэнты). Беларуску аднакурснікі, па яе словах, прымалі вельмі ветліва і падыходзілі з разуменнем. «Часам я ім праз 15 хвілін размовы казала, што “ужо стамілася тут з вамі размаўляць, да заўтра”, і яны казалі “ну добра, заўтра скончым гэтую размову”, — смяецца Дар’я. — Таксама я магла сказаць, што не зразумела такое-та слова. І ўсе казалі “не пераймайся” і намагаліся растлумачыць, каб я ўсё зразумела.
Як я пісала ў сваёй кнізе, у нейкі момант трэба проста прыняць, што ты лакальны жарт. Калі ты сам пачынаеш з сябе смяяцца, то прыпыняеш баяцца зрабіць памылку. “Такі я дурачок, і што вы мне зробіце”. А калі ж ты будзеш надта паважна да сябе адносіцца, то ў цябе нічога не атрымаецца».
Аднак, падкрэслівае Дар’я, у яе з самага пачатку была задача — уліцца ў польскую супольнасць і «адчуваць там сябе сваёй». Але не кожны гэтага хоча і патрабуе: «Калі нехта ведае, што не затрымаецца ў Польшчы надоўга і плануе ехаць далей, то, мне падаецца, такому чалавеку варта адчапіцца ад сябе і рабіць, як яму лягчэй».
Для сябе ж Дар’я паставіла мэтай асіміляцыю. «Напэўна, беларусы пачнуць кідацца ў мяне тапкамі, але для мяне гэта значыла “зліцца з лакальным натоўпам”, — кажа яна. — У чым розніца асіміляцыі ад інтэграцыі? Калі ты інтэгруешся, то проста пераймаеш розныя рэчы, што вось так яны працуюць у новай краіне. Але пры гэтым пакідаеш і нешта сваё.
У 2018-м мне было лёгка адмовіцца ад часткі такога вось “свайго”. Бо калі табе 18 і ты пераязджаеш з русіфікаванай Беларусі, то наогул нічога не страчаеш. Я не адчувала, што губляю нешта вялікае. Цяпер, канешне, гэта змянілася, і мне вельмі важна захоўваць розныя беларускія штучкі. Напрыклад, у мяне хлопец-паляк, і я яму часам кажу, што “у гэты доме мы не робім па-польску, робім па-беларуску”.
Але, канешне, бывае рознае. Напрыклад, я ведаю беларуску, якая пераехала сюды, можа, гадоў 15 таму. У яе польскія карані, яна заўсёды лічыла сябе полькай і размаўляла са сваімі дзецьмі толькі па-польску. Дзеці нават не ведаюць, што яна знае іншыя мовы».
🟣 Як і чаму беларуска вырашыла напісаць кніжку
Насамрэч Дар’я даўно думала напісаць кніжку. Але доўгі час ёй здавалася, што гэта — толькі для выключных людзей: «Мне падаецца, што мастацкая літаратура значна больш складаная рэч, чым навуковая. Бо з навуковымі працамі ўсё проста — табе трэба зрабіць “баданне”, ты кагосьці апытваеш, робіш статыстыку і гэтак далей. А мастацкая… з мастацкай мне падавалася, што яна толькі для геніяў».
Аднак чым больш Дар’я працавала з мігрантамі, тым часцей чула ад іх аповеды пра адныя і тыя ж рэчы (бо, збольшага, мы ўсе праходзім адзін шлях). І паступова яна пачала іх запісваць.
Апошняй кропляй стаў выпадак ва ўжондзе год таму: Дар’я спытала ва ўжондніка, ці можна неяк спрасціць працэс «умейсцовенія», бо яна не можа сабраць неабходныя паперкі. У адказ ужонднік паглядзеў на іншаземку, якая размаўляла на чыстай польскай, і гучна прамовіў па-руску: «Вам нужна… БУМАГА».
Пасля гэтага дзяўчына цвёрда вырашыла напісаць кніжку пра свой досвед.
Яна падышла да задачы як да вывучэння польскай: расклала працэс міграцыі на этапы, з якімі, напэўна, сутыкаюцца ўсе мігранты незалежна ад краіны.
Цалкам верагодна, што ў шмат якіх главах кніжкі «Я/Мы Эміграцыя» вы пазнаеце свой досвед. Напрыклад, аўтарка паясняе там розніцу паміж «з’ехаць з Беларусі» і «прыехаць у Польшчу»; згадвае, як страшна пачаць размаўляць — і нават калі ты ўжо навучыўся, то працягваеш маўчаць па звычцы; расказвае пра барацьбу паміж жыццём на чамаданах і простым чалавечым жаданнем набыць прыгожы келіх і гэтак далей. Знайшлося месца і апісанню бюракратычнага пекла, візітаў да лекараў, крызісаў у сямейным жыцці, білінгвізме маленькіх дзяцей і нават працы на заводзе.
А паміж гэтымі тэмамі — ілюстрацыі. Бо, кажа Дар’я, несумленна, што ілюстрацыі лічацца прэрагатывай толькі дзіцячых кніжак. Дарослым таксама патрэбныя карцінкі.
Аднак, канешне, досвед міграцыі ў кожнага свой. Частка падзей можа супасці — але астатняе быць суцэльна іншым.
Так, Дар'і аднойчы напісала жанчына, якая пераехала з мястэчка ў Беларусі ў Мінск у дарослым узросце, з дзецьмі. І ўсе гэтыя цяжкасці — складанасці з пошукам лекараў, словы «што вы сюды ўсе пхаецеся» — яна ўжо перажыла ў Беларусі, і таму Варшава яе не здзівіла.
«У мяне няма такога жадання — нешта даказваць. Камусьці мая кніга спадабалася, камусьці не. Але ці добрая яна — пакажа час», — кажа аўтарка.
🟣 Ці чакаць новых кніжак?
Тут Дар’я пакуль не ведае. Але пісаць ёй вельмі спадабалася. Калі яна і працягне пісьменніцтва, то, можа, зробіць нешта кшталту Алексіевіч — жыццёвыя гісторыі без апісанняў прыроды на 14 старонак.
