Истории выпускников программы Калиновского: как сохранить белорусскость за границей
Наўсялякі нагадаем: стыпэндыяльная праграма польскага ўраду імя Каліноўскага — гэта дапамога беларускай моладзі, якая не можа навучацца на радзіме. Яна была створаная ў сакавіку 2006-га — і на яе адразу ж паступілі дзясяткі маладых людзей.
Dzik пагутарыў для рубрыкі з трыма выпускнікамі першага набору — як праходзіла іхняя асіміляцыя і як яны захоўвалі (і ці захоўвалі наогул) сваю беларускасць за мяжой?
🟣 «Мая самая вялікая парада — не зашывацца ў сваім пузыры»
Сувядоўца падкаста «Зроблена ў Польшчы», уладальнік дробнага бізнесу і, па адукацыі, спецыяліст па палітычнаму маркетынгу Кірыл пераехаў у Польшчу ў 2006-м, калі трапіў у першы набор праграмы Каліноўскага — і так тут і застаўся.
Ён згадвае, што ўдзельнікаў адразу засялілі ў «акадэмік», надалі курсы польскай мовы, а таксама гісторыі Польшчы і Еўропы (Беларусі ў тым ліку) на ўсё той жа польскай.
— Акрамя таго, калі мы толькі прыехалі, нас падзялілі на групы, і да кожнай групы быў прыстаўлены паляк. Такі ж студэнт, як і мы, але старэйшы, з 3-4-5 курсаў, былі нават людзі за 30. З некаторымі я дагэтуль камунікую, — расказвае Кірыл. — Яны наогул не размаўлялі з намі па-руску альбо беларуску. У асноўным зносіны былі па-польску.
Гэтыя ментары вельмі дапамаглі нам у першыя два месяцы — перад усім, размоўнай практыкай. Гэта вельмі важна, калі ты толькі прыехаў. Але асабіста мне, тады 19-гадоваму, больш дапамаглі польскія дэйтынгі. Усё ж у гэтым выпадку размаўляеш з маладымі людзьмі, даведваешся пра мясцовы слэнг. Гэта сапраўды ідзе на карысць.
Ну і, па-другое, ад прыезду і да пачатку заняткаў у нас было недзе тры месяцы. За гэты час хочаш-не хочаш, а мусіш здабыць нейкую базу. Бо ты ж ідзеш на польскія studia, дзе ўсё будуць выкладаць па-польску. І тут нам вельмі дапамагло, што нас засялілі ў «акадэмік», дзе большасць іншых жыхароў была палякамі.
Нас прынялі вельмі пазітыўна, не памятаю канфліктных сітуацый. Ну а калі мы пачалі хадзіць на заняткі, то польская мова наогул вывучылася вельмі хутка. На момант першых экзаменаў пад канец года я ўжо пачуваўся свабодна. Мог і экзамен здаць, і тэст абывацельскі, які хоча зараз увесці MSWiA.
Пры гэтым, адзначае Кірыл, ён доўгі час быў рускамоўным. Бо ў дзяцінстве ён жыў у Маскве, а калі ягоная сям’я пераехала назад у Мінск, то аддала сына ў ледзь не адзіную на той час рускамоўную школу (так, былі часы ў першай палове 90-х).
Кірыл пачаў поўнасцю пераходзіць на беларускую толькі пасля 2022-га. Але, па ягоных словах, беларуская мова і культура заўсёды так ці інакш прысутнічала ў ягоным жыцці. То бок, яму не трэба было прыкладаць высілкі, каб захаваць сваю «беларускасць» у міграцыі.
— У мяне была цудоўная настаўніца беларускай мовы, Хадасевіч Зінаіда Сяргееўна, якая размаўляла з найцудоўнейшым беларускім акцэнтам, са змякчэннем гукаў, — паясняе Кірыл. — Таксама я з дзяцінства вельмі захапляўся нумізматыкай і збіраў манеты ВКЛ да 1569 года. І ў мяне заўсёды была зацікаўленасць беларускай культурай і гісторыяй. А калі ты хочаш пачытаць нешта добрае па гісторыі Беларусі ў ВКЛ, то гэта будзе менавіта беларускамоўная крыніца.
Ну і пасля пераезду я доўгі час спачатку чытаў беларускія навіны, а толькі потым — польскія. То бок, дзякуючы гэтаму беларуская мова і захавалася.
Ці дапамагла праграма Каліноўскага Кірылу «па жыцці»? Ён кажа, што так. Па-першае, ён зараз вядзе падкаст «Зроблена ў Польшчы», якраз абапіраючыся на свае веды спецыяліста па палітычнаму маркетынгу. Напрыклад, Кірыл згадвае, як на занятках яны імітавалі перадвыбарчую кампанію альбо праводзілі практычныя заняткі па палітычнаму PR-у.
А па-другое, гэтыя веды дапамагаюць яму з «асноўнай» працай (Кірыл мае сваю краму). Па ягоных словах, адукацыя падказвае яму, як знайсці і пераканаць свайго кліента.
Што б парэкамендаваў тым, хто жыве некалькі год у Польшчы, але ўсё яшчэ застаецца ў мігранцкай бурбалцы?
— Маладым людзям я б парэкамендаваў дэйтынгі — каб выйсці з зоны камфорту і не баяцца, ісці знаёміцца з палякамі-полькамі, — адказвае Кірыл. — Акрамя таго, у Польшчы ёсць пазапраўоўная актыўнасць — нават для людзей больш сталага ўзросту, тыя ж «uniwersytety trzeciego wieku». Такама можна знайсці фэйсбук-суполку свайго раёна і хадзіць на мясцовыя актыўнасці.
Ну і, канешне ж, я раю працу, якая звязаная з абслугоўваннем кліентаў, твар да твару. Канешне, на пачатку варта мець нейкую моўную базу. Але пасля мова вельмі моцна разаўецца і падцягнецца.
Я на ўласным досведзе ведаю, што калі цябе выкінуць за борт і скажуць «плыві», то ты паплывеш. Так, табе на пачатку будзе цяжка, ты будзеш спатыкацца, блытаць словы, перазапытваць людзей. Але ўжо праз пару месяцаў адчуеш розніцу.
Мая самая вялікая парада — не зашывацца ў сваім пузыры. Прынамсі намагацца з яго выбрацца, інакш ты сам сабе зробіш горш.
🟣 «У нашай беларускай суполцы ёсць людзі ва ўнутранай міграцыі. Але я не бачу ў гэтым нічога кепскага»
Беларускі журналіст і блогер Аляксандр Гойшык, які здзейсніў падарожжа вакол свету, таксама быў адным з удзельнікаў першага набору праграмы Каліноўскага.
— Добра памятаю адну гісторыю, ужо, можна сказаць, легенду. Самы першы дзень, мы толькі-толькі прыехалі, па-мойму, гэта было першага ліпеня 2006-га, — згадвае Аляксандр. — І вось мы выходзім з начнога цягніка «Мінск-Варшава», ідзём вялікай групай у чалавек 200. І на парапеце каля «Варшавы Цэнтральный» сядзіць нейкі п’янтос, бо, ну, гэта «Варшава Цэнтральная», глядзіць на нас мутным позіркам, што гэта за навала такая прыехала. І вось ён глядзіць-глядзіць, а потым выдае: «Праца-граніца-вон». Тады валанцёры праграмы, якія нас сустрэлі, адразу пачалі на яго шыкаць, казаць, што, хлопцы, не звяртайце на яго ўвагу, хапае розных ідыётаў. Аднак было смешна.
Аляксандр падкрэслівае — хаця было бачна, што на самым першым наборы стваральнікі толькі-толькі наладжвалі ўсе механізмы адаптацыі студэнтаў, але яны «вельмі моцна стараліся».
— Намі апекаваліся розныя валанцёры і актывісты, — кажа ён. — Памятаю, што былі мерапрыемствы і на фармальным узроўні, і на нейкае піва мы выходзілі, і на кінапрагляды, і на моўныя курсы. Таксама нам зладзілі экскурсіі па ўсёй Польшчы, каб мы маглі выбраць сабе ўніверсітэты. Менавіта тады я пабачыў Уроцлаў і адразу вырашыў, што хачу быць менавіта там (і дагэтуль тут жыву).
Ці дапамагла мне праграма Каліноўскага ў выбары працы? Ну, гэта была мая другая адукацыя — першая была ў Магілёве: пайшоў у тэхнікум, каб не ісці ў армію. У Польшчы я пачынаў на «геаграфіі і турызме», пасля паступіў на магістарскую праграму і, паралельна, на бакалаўрыят на аддзел журналістыкі. Але, канешне, цябе не могуць навучыць быць журналістам — ты альбо ім з’яўляешся, альбо не.
Аднак Польшча дала мне перспектывы і магчымасці і магу сказаць, што я іх выкарыстаў. За гэты час я даволі добра інтэграваўся, і Польшча стала для мяне другой радзімай.
Калі ўжо казаць пра асіміляцыю, то суразмоўца сазнаецца — першыя два гады ён жыў збольшага ў інтэрнаце ў атачэнні рускамоўных, то бок, беларусаў, украінцаў, казахаў, чачэнцаў і іншых прыезджых. Аднак на трэці год ён усё ж пачаў блізка камунікаваць з мясцовымі.
— Палякі тады былі вельмі-вельмі ахвотныя да новых знаёмстваў, вельмі цікаўныя, — дадае ён. — Напрыклад, адзін з маіх найлепшых сяброў нават ездзіў у Беларусь, вывучаў беларускую і так загарэўся ўсім гэтым, што вельмі нам дапамагаў. У яго была невялікая кватэрка ва Уроцлаве, старая камяніца на метраў 20, і там у свой час было прапісана, можа, чалавек 45 беларусаў. Ён дапамагаў каму мог, добры чалавек, я нават быў на ягоным вяселлі. На жаль, ён ужо памёр, светлая яму памяць, але ягоная жонка нам дагэтуль як сястра.
То бок, у мяне атрымалася вельмі моцная інтэграцыя з Польшчай. Але зноў жа, тады ў Польшчы была іншая сітуацыя.
Цяпер, калі ў Польшчы стала багата мігрантаў, яны самі, з аднаго боку, значна менш інтэгруюцца. Бо ў іх ужо няма такой вялікай патрэбы — ёсць «свае» крамы, «свае» канцэрты і «свае» суполкі. А з іншага, палякі таксама сталі значна менш ахвотна падпускаць да сябе — прымаць і інтэграваць. Я гэта заўважыў, калі вярнуўся пасля трох гадоў свайго падарожжа. На жаль, стала больш ксенафобіі.
Што ж датычыцца зберажэння «беларушчыны» за мяжой, то Аляксандр кажа — доўгі час ён быў рускамоўным. Аднак перад самым пераездам у Польшчу ён наведаў экскурсію па Гародне, і яму «так добра паказалі горад», што ён натхніўся і вырашыў перайсці на родную мову. З тых часоў такі і размаўляе.
— Цяпер, праехаўшы вакол свету і сустрэўшыся з беларусамі з розных краёў, я магу сказаць, што мы сапраўды адрозніваемся ад іншых народаў, — працягвае Аляксандр. — У нас сапраўды прысутнічае гэты парадачак, абавязковасць, пунктуальнасць. Ёсць чым ганарыцца, ёсць свае адметнасці, і з цягам часу ты гэта ўсё больш прымаеш і разумееш.
Напрыканцы пытаемся, што б Аляксандр як мігрант са стажам, парэкамендаваў тым айцішнікам, якія пакуль што застаюцца ва ўнутранай міграцыі. І атрымоўваем трошкі нечаканы адказ.
— Мая гісторыя міграцыі іншая, не ведаю, ці магу даваць парады, — сказаў суразмоўца, — Так, з таго, што я назіраю, у нашай беларускай суполцы ёсць людзі ва ўнутранай міграцыі, якія ходзяць на беларускія івэнты-імпрэзы. Але я не бачу ў гэтым нічога кепскага. Яны сумленна працуюць, плоцяць падаткі, і гэтага ўжо дастаткова. Усё роўна, з часам нейкую базу ўсё ж засвояць.
Канешне, лепей, калі ты можаш падтрымаць размову з мясцовымі. Але калі ты жывеш сумленна, плаціш падаткі, то, думаю, ты маеш правы жыць у гэтай краіне. І калі ў чалавека няма нейкіх магчымасцяў адразу бегла загаварыць на польскай, то не бачу ў гэтым страшнай праблемы. Рана ці позна ўсе вывучацца, усё ж польскай прасцей навучыцца, чым той жа літоўскай.
🟣 «Мои дети знают, что они беларусы, а не русские»
Яшчэ адна выпускніца — Раяна Вольга Чорных, якая зараз жыве ў егіпецкім Каіры са сваёй сям’ёй. Яна трапіла ў праграму Каліноўскага пасля таго, як яе некалькі разоў адправілі на пераздачу па даволі простаму экзамену на беларускім журфаку. Да гэтага дзяўчына трапіла на «суткі» пасля пратэстаў 2006-га і, як гаворыцца, намёк зразумела.
Так што Раяна Вольга падала заяўку на «Каліноўскага». Як яна кажа, «первого июля я получила визу, а второго уже уехала в Варшаву».
У Польшчы новаспечаная студэнтка паступіла ў Ягелонскі ўніверсітет.
— Поселилась в общежитие и стала ходить на занятия, — расказвае яна. — Для меня, конечно, это был шок, потому что польский я на тот момент знала плохо, это была моя первая поездка за границу. Да, от программы были месячные курсы языка, но они мне, по большому счёту, ничего не дали, только основы основ.
В целом, я спасалась сама, как могла. Единственный плюс был в том, что я экстраверт, и быстро нашла себе друзей поляков. Но всё равно, первый год был сложный: сложно было понимать польский, сложно было сдавать сессию и даже общаться с одногруппниками.
На следующий год уже стало полегче — я познакомилась с девочкой Магдой, с которой общаемся до сих пор. Я была у неё в гостях. Её мама даже приглашала меня на длинные выходные к ним домой, пока её дочь была на курсах в Германии. Мол, что ты будешь сидеть в Кракове, давай к нам.
Мы с Магдой путешествовали автостопом — и по Польше, и вне. Я поначалу пыталась перекидывать ответственность за разговор на неё, но Магда тогда мне сказала: «Если ты не будешь учиться, то никогда не начнёшь говорить. Даже если ты разговариваешь с ошибками, никто не будет над тобой смеяться. Это Европа, не Беларусь». Я стала действовать по такому принципу и, в целом, максимально быстро интегрировалась в общество.
Адукацыя па праграме Каліноўскага Раяне Вольге спатрэбілася на практыцы. Яна скончыла польскі журфак і потым працавала на польскім TVN у аддзеле расследаванняў. Напрыклад, прымала ўдзел у расследаванні загібелі Качыньскага пад час авіякатастрофы ў Смаленску альбо выбуху ў мінскім метро.
Тут трэба адзначыць, што Раяна Вольга прыняла іслам у 2010-м, і, як яна кажа, у Польшчы нікому яе вера і знешні выгляд не заміналі. Ёй нават далі магчымасць спакойна маліцца на працы. Аднак калі беларуска мэтанакіравана вырашыла вярнуцца ў Беларусь у 2012-м, то, па ейных словах, сутыкнулася з непрыняццем.
— Оказалось, что беларусы абсолютно не готовы к моему появлению в стране, — расказывае яна. — Меня хейтили из-за моего платка. Каждый раз, когда где-то в мире был теракт, меня тегали в соцсетях. На пресс-конференциях мне могли прямо при всех коллегах сказать «что за тупые вопросы ты задаешь».
В этом плане мне было сложно находиться в Беларуси. На тот момент я уже сотрудничала немного с независимыми украинскими изданиями и изданиями Исламского культурного центра, и они мне предложили переехать в Киев. И вот в Киеве мне было гораздо более комфортно. По крайней мере, меня никто там не троллил.
В Беларусь я возвращалась крайне редко, только по большой нужде, потому что мне не хотелось там особо находиться. Я не люблю, когда люди меня ненавидят. А потом я вышла замуж и уехала в Египет, и живу тут с 2015-го.
У меня сейчас двое детей, которые знают, что они беларусы, а не русские. Мы разговариваем с ними про то, что такое национальность и что такое народ. Что нет плохих народов, и везде есть как хорошие, так и плохие люди.
Да, они познают мир через нас. А так как мы с мужем эмигранты (муж мексиканец и египтянин, а я беларуска), то для нас важно, чтобы у детей была и самоидентичность, и толерантность к другим людям. Каир к этому располагает — тут живёт более ста разных национальностей.
Как воспитывать беларуских детей в миграции? Мой опыт такой: я разговариваю с детьми на русском, муж говорит с ними на арабском и испанском. Но дети знают, что есть и беларуский язык — просто он мало распространён. Они могут спросить у меня, например, как будет то или иное слово по-беларуски; мы слушаем беларускую музыку, я рассказываю им про нашу культуру, у нас дома висит беларуский флаг.
Плюс у них прочная связь с Беларусью — моя мама. Они съездили в Минск этим летом. Беларусь им одновременно и понравилась, и нет. Почему не понравилось? Им было сложно понять, почему люди не такие открытые и улыбающиеся, как в Египте, не поддерживают смолток. Ну и был инцидент. Я слышала на детской площадке, как ребёнок сказал в адрес моих детей, что, мол, «с этими нерусскими разговаривать». На что мой сын ответил: «Мы не русские, мы беларуские».
Даже в школе мои дети говорят, что они и беларусы, и мексиканцы, и египтяне. Мне кажется, это очень сильно зависит от родителей. Ведь национальность, самосознание, ощущение себя в мире детям дают прежде всего только исключительно родители.
